1.  De meest relevante punten

  • Dit is een aanvulling op de NHG-standaard Diabetes mellitus
  • Mensen met niet-westerse achtergrond hebben twee-vijfmaal zoveel kans op diabetes als autochtone Nederlanders.
  • De laagst opgeleide Nederlanders hebben zesmaal zoveel kans om Diabetes te krijgen als de hoogst opgeleide Nederlands.
  • Leefstijl (hogere prevalentie van de risicofactoren overgewicht, roken en lichamelijke inactiviteit), erfelijkheid en chronische stress spelen een rol.
  • Patiënten met een Hindoestaanse achtergrond hebben vaker en op jongere leeftijd cardiovasculaire complicaties en nefropathie.
  • Bespreek als huisarts en POH samen de beste zorg voor de patiënt.
  • Denk ook aan inschakelen migrantenzorgconsulent voor voorlichting.
  • Verwijs naar diëtiste met kennis van eetgewoonten.
  • Wanneer diabetespatiënten meedoen aan de ramadan dient het medicatieschema aangepast te worden.

De prevalentie van diabetes mellitus type 2 is bij mensen met een Turkse achtergrond ongeveer tweemaal zo hoog, bij Marokkanen tweeënhalf tot driemaal zo hoog en bij Hindoestanen drie tot ruim viermaal zo hoog als bij autochtone Nederlanders. Van de mensen van Hindoestaanse afkomst ouder dan 60 jaar heeft 37% diabetes. Ook begint diabetes bij migranten tien tot twintig jaar eerder dan bij de autochtone Nederlanders. Van alle Nederlanders met alleen basisschool krijgt 18% diabetes, van de hoogst opgeleide Nederlanders 3%.

Oorzaken hogere prevalentie

  • Ongunstiger leefstijl: meer overgewicht en minder bewegen. Laagopgeleide mensen en mensen uit sommige migrantengroepen hebben vaker last van overgewicht en bewegen minder dan hoogopgeleide, autochtone mensen. Laagopgeleide mensen en mannen van Turkse afkomst roken vaker.
  • Erfelijkheid: Hindoestanen of Zuid-Aziaten hebben in vergelijking met de blanke westerse populatie bij een gelijk(e) leeftijd, geslacht en BMI een hoger vetpercentage. Hindoestanen met een BME van 24 kg/m2 hebben een vergelijkbaar hoog risico op diabetes als West-Europeanen met een BMI van 30.
  • Invloed van stress: Mensen met een lage sociaal-economische status ervaren stress op meerdere terreinen. Migranten kunnen extra stress hebben als gevolg van (gedwongen) migratie, ervaren discriminatie en taal- en culturele verschillen. Er zijn aanwijzingen dat chronische stress kan leiden tot diabetes en het metabool syndroom.

Verschillen in diabetes gerelateerde complicaties

  • Mensen van Hindoestaanse/Zuid-Aziatische komaf met diabetes hebben vaker cardiovasculaire complicaties. Daarom adviseert de NHG-Standaard Diabetes mellitus om bij het maken van een risicoberekening voor hart- en vaatziekten voor Zuid-Aziaten tien jaar bij de leeftijd op te tellen – en bij hen al vanaf 35 jaar het glucosegehalte te controleren.
  • Diabetische nefropathie komt vaker voor bij diabetespatiënten van Zuid-Aziatische of Afrikaans-Caribische afkomst.

Verschillen in effectiviteit van behandeling

  • Uitkomsten van behandeling bij diabetespatiënten met een migrantenafkomst zijn slechter dan bij autochtone patiënten. Dit komt o.a. door minder zelfmanagement en geringer geloof in eigen kunnen.
  • Minder stimulans van de huisarts: Huisartsen blijken minder geneigd patiënten met een lage sociaal economische status (SES) actief bij preventie te betrekken dan patiënten met een hoge SES.

Adviezen met betrekking tot beleid

  • Invloed sociale omgeving: Het opvolgen van leefstijladviezen wordt door de sociale omgeving van migranten vaak ervaren als ‘afwijkend gedrag’. Hoe de sociale omgeving de patiënten percipieert, is van invloed op hoe de patiënten al dan niet leefstijl adviezen opvolgen.
  • Cultuursensitieve voorlichting: Het is belangrijk dat voorlichting toegesneden is op de specifieke cultuur en voedingspatronen. Ook moet rekening worden gehouden met taalbarrières.
  • Belang van betrekken gemeenschap: Cultuursensitieve interventies die gesitueerd zijn binnen de gemeenschap, en die gebruikmaken van aangepaste educatiematerialen en voorlichters uit de doelgroep, zijn effectiever.

Medicatiegebruik tijdens de ramadan

  • Bijna de helft van de insulineafhankelijke en 80% van de niet-insulineafhankelijke moslims met diabetes nemen deel aan de ramadan, hoewel zij hiervan zijn vrijgesteld.
  • Voor meer informatie kijk op Diabetes en Ramadan

Diagnostiek

  • Denk eerder aan diabetes bij laagopgeleide patiënten en niet-westerse migranten.
  • Start bij mensen met een Hindoestaanse achtergrond al bij 35 jaar met regelmatig controleren van de bloedglucose.
  • Bij Hindoestanen is een BMI van 24 vergelijkbaar met een BMI van 30 bij autochtone patiënten.

Beleid

  • Verandering van de leefstijl en het stimuleren van therapietrouw verdienen extra aandacht bij patiënten met een lage SES of niet-westerse achtergrond.
  • Spreek positief motiverend over leefstijlveranderingen. Het positief bekrachtigen en stimuleren van zelfvertrouwen is een belangrijk element in de ondersteuning van zelfmanagement.
  • Besteed veel aandacht aan belemmerende en bevorderende factoren in de sociale omgeving, zodat leefstijlveranderingen kunnen worden ingepast in de eigen omgeving.
  • Betrek de omgeving bij de behandeling van de patiënt en zoek voor hen aansluiting bij gezondheidsbevorderende activiteiten in de wijk.
  • Er zijn goede ervaringen met voorlichting via groepsconsulten voor migranten met dezelfde achtergrond (zie onderwerp Voorlichting).
  • Om no-show tegen te gaan is het van belang aandacht te besteden aan het oproepen van patiënten voor een vervolgafspraak, bijvoorbeeld door hun een dag voor de afspraak een sms te sturen.

Ramadan

  • Breng bij patiënten van wie u vermoedt of weet dat zij moslim zijn ter sprake of zij de ramadan willen volgen. Indien dit het geval is, bespreek dan tijdens de controle voorafgaand aan de vastenmaand met hen hoe zij hun medicatie kunnen aanpassen, en op welke signalen van hypo- of hyperglykemie zij bedacht moeten zijn.
  • Patiënten die een groot risico lopen op problemen door het vasten (patiënten met een ernstige hypoglykemie in de afgelopen drie maanden, slecht ingestelde patiënten, mensen met een (acute) bijkomende ziekte, zwangeren, patiënten met diabetes type 1) moet deelname aan het vasten worden afgeraden. Laag risico patiënten kunt u aanraden om de bloedsuikers vaker te controleren. Patiënten bij wie een hypoglykemie dreigt (bloedglucose < 3,3 mmol/l), moet worden geadviseerd direct het vasten te breken. Ditzelfde geldt voor patiënten met een hyperglykemie (bloedglucose > 18 mmol/l).
  • Deze medicatiekaart kan u helpen om diabetes medicatie tijdens de ramadan om te zetten. Op deze kaart is medicatie vermeld die buiten de NHG-Standaard valt. Overleg bij twijfel over aanpassingen altijd met de behandelend internist.
  • Voor meer informatie kijk op Diabetes en Ramadan.
  • Rutten GEHM, Grauw WJC de, Nijpels G, Houweling ST, Laar FA van de, Bilo HJ, Holleman F, Burgers JS, Wiersma Tj, Janssen PGH. NHG-Standaard Diabetes mellitus. Huisarts Wet. 2013;56(10):512-525. NHG standaard: www.nhg.org/standaarden/samenvatting/diabetes-mellitus-type-2
  • Ujčič-Voortman J. Diabetes prevalence and risk factors among ethnic minorities. Eur J Pub Health. 2009;19:511-515
  • info. Diabetes naar opleidingsniveau: hele bevolking, mannen/vrouwen [webpagina]. www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/diabetes-mellitus/cijfers-context/bevolkingsgroepen#node-diabetes-naar-opleidingsniveau-hele-bevolking-mannenvrouwen
  • Bindraban NR, Valkengoed IG van, Mairuhu G, Holleman F, Hoekstra JB, Michels BP, Koopmans RP, Stronks K. Prevalence of diabetes mellitus and the performance of a risk score among Hindustani Surinamese, African Surinamese and ethnic Dutch: a cross-sectional population-based study. BMC Public Health. 2008 Aug 1;8:271
  • Chiu M, Austin PC, Manuel DG, Shah BR, Tu JV. Deriving Ethnic-Specific BMI Cutoff Points for Assessing Diabetes Risk. I1741-1748
  • Pyykkönen AJ, Räikkönen K, Tuomi T, Eriksson JG, Groop L, Isomaa B. Stressful life events and the metabolic syndrome. The prevalence, prediction and prevention of diabetes PPP: Botnia study. Diabetes Care. 2010;33:378-384
  • Agyemang C, Goosen S, Anujuo K, Ogedegbe G. Relationship between post-traumatic stress disorder and diabetes among 105,180 asylum seekers in the Netherlands. Eur J Public Health. 2012 Oct;22(5):658-662
  • Lanting LC, Joung IMA, Vogel I, Bootsma AH, Lamberts SWH, Mackenbach JP. Ethnic differences in outcomes of diabetes care and the role of self-management behaviour. Patient Educ Couns. 2008;72:146-154
  • Tiessen AH, Smit AJ, Broer J, Meer K van der. Lifetime-risico geeft meer houvast bij cardiovasculair risicomanagement. Huisarts Wet. 2015;58(5):246-248
  • Jansen YJFM, Uitewaal PJM, Wijsman-Grootendorst A, Geelhoed-Duijvestijn PHLM. Sociale en culturele problemen bij het opvolgen van leefstijladviezen door allochtone diabetici. NTVG 2011;155:A3117
Diabetes Mellitus, DM, Hindoestanen