1. Rickettsia: de meest relevante punten

  • Rickettsia zijn bacteriën die via een beet door besmette geleedpotigen (luizen, mijten, teken en vlooien) worden overgedragen.
  • Infectie met een rickettsia-bacterie geeft koorts, hevige hoofdpijn, spierpijn, malaise en vaak een karakteristieke huiduitslag (maculopapuleuze rash en/of een eschar).
  • Besmetting kan wereldwijd optreden in situaties met slechte hygiëne en bij ‘crowding’.
  • Serologisch onderzoek ter diagnostiek.
  • Bij een verdenking op Rickettsiose is prompte behandeling aangewezen.
  • Doxycycline 2x100mg gedurende 7dgn is 1e keuze van behandeling.
  • Rickettsiose komen wereldwijd en op alle leeftijden voor. Ze worden onderverdeeld in 3 groepen. De meeste rickettsia-bacteriën, en de daarmee geassocieerde ziektebeelden, hebben specifieke risicogebieden.
  1. ‘Spotted fever’ groep:
    • Rocky Mountain Spotted Fever: Noord-, Centraal en Zuid-Amerika.
    • Mediterranean Spotted Fever: Middellandse- en Zwarte zee. Sub-Sahara Afrika, India.
    • African Tick Byte Fever: ruraal sub-Sahara Afrika en Oostelijk Caribisch gebied.
    • Rickettsial Pox: Verenigde Staten, Ukraine, Slovenië, Korea.
    • FleaBorn Spotted Fever: wereldwijd.
  2. Typhus groep:
    • Tropische kustgebieden van Amerika en Afrika, Middellandse zeegebied, India en het Verre-Oosten (inclusief Noord-Australië).
  3. Scrubtyphus groep:
    • Tsutsugamushi-driehoek in Azië.
      Tsutsugamushi-driehoek Rickettsia

 

 

 

 

 

(bron: A. Goorhuis; Stand van zaken: Rickettsiosen; Ned Tijdschr Geneeskd. 2014;158:A7603)

 

  • Risicogroepen:
    1. Spotted fever groep:
      • Kampeerders en trekkers (RMSF). Bij de andere spotted fevers: gebieden met de hondenteek en safarigangers in Afrika (lage bush/grasland).
    2. Typhus groep:
      • Epidemische vlektyfus: ‘crowding’, slechte hygiëne en weinig wisseling van kleding. Kan in epidemieën optreden. Hoog risicogroepen zijn o.a. vluchtelingen en dak- en thuislozen.
      • Endemische vlektyfus: gebieden met ratten (kuststeden van de tropische en gematigde luchtstreek).
    3. Scrubtyphus groep:
      • Outdoor-activiteiten en ecotoerisme. Expositie aan beten van larve van mijten (chiggers) in ‘scrub-vegetatie’.
  • Rickettsia zijn obligaat intracellulair levende bacteriën met zowel bacteriële als virale eigenschappen.
  • Rickettsia kunnen verschillende ziektebeelden veroorzaken.
  • Rickettsiose zijn zoönotische infecties, behalve de mens-op-mens overdraagbare epidemische vlektyfus.
  • Rickettsia worden onderverdeeld in drie grote groepen:
    • ‘Spotted Fever’ biogroep ( Rickettsii, R. Conorii, R. Africae en meerdere minder relevante Rickettsia infecties)
    • ‘Typhus’ groep (met o.a. Prowazekii, R. Typhi)
    • ‘Scrubtyphus’ groep (Orienta Tsutsugamushi)
  • Overdracht vindt plaats via een beet door besmette geleedpotigen (luizen, mijten, teken en vlooien).
  • Na binnenkomst in de huid migreert de bacterie naar de bloedvaten en infecteert de endotheel-cellen. Dit resulteert in een ontsteking van de wanden van de bloedvaten (vasculitis).
  • Infectie met een rickettsia-bacterie geeft de volgende gemeenschappelijke symptomen:
    • Koorts, acuut ontstaan binnen 3 weken na het verblijf in een risicogebied
    • Bijkomende verschijnselen bestaan vaak uit:
      • Algehele malaise
      • Hevige hoofdpijn
      • Spierpijn
      • Huiduitslag
      • Typische inoculatie-eschar (zie hieronder)
      • Regionale lymfadenopathie

‘Spotted Fever’ biogroep  

rickettsia2

 

 

 

 

 

Rocky mountain spotted fever

  • Veroorzaker: Rickettsia rickettsii.
  • Vector: teek die minstens 6 uur vastgezeten moet zijn. Ook luizen, vlooien en mijten.
  • Klinisch beeld: 3-12 dagen na tekenbeet acuut ontstaan beeld van koorts, hoofdpijn, misselijkheid, braken en gegeneraliseerde spierpijn (vooral lumbaal). Op 4e koortsdag ontstaat meestal een niet jeukende, vlakke, roze vlekkerige huiduitslag die begint aan de polsen en enkels, en later feller en roder wordt met petechiën en uitbreidt naar de handpalmen, voetzolen en de rest van het lichaam. Andere symptomen zijn gastro-intestinale klachten, verwardheid, rood geïnjecteerde conjunctiva en peri-orbitaal oedeem.
  • Complicaties: pneumonie en hartfalen (mortaliteit 4% bij delay in diagnose/behandeling en bij G6PD-deficiëntie).

Figuur: Maculopapuleuze huiduitslag bij Rocky mountain spotty fever

(bron: http://www.dermatlas.com/derm/IndexDisplay.cfm?ImageID=-1977261868)

Mediterranean Spotted Fever

  • Ook bekend als Fiévre boutonneuse, Kenya tick-bite fever, African tick bite fever, Israeli spotted fever, Indian tick typhus en Marseilles fever.
  • Veroorzaker: Rickettsia connorri en Rickettsia africae (Afrikaanse tekenbeten koorts).
  • Vector: teek
  • Klinisch beeld: Incubatietijd is 5-7 dagen. Een tache noire of eschar (een ulcus met een zwart korstje op de steekplek omringd met een rode halo) presenteert zich met een beeld van hoge koorts, hoofdpijn en spierpijn en maculopapuleuze cutane rash. Meestal mild beloop met name bij Afrikaanse tekenbeten koorts.
  • Complicaties: in zeldzame gevallen fulminant beloop met multi-orgaanfalen en encefalopathie.

rickettsia1

Figuur: eschar/tache noir bij Afrikaanse tekenkoorts (Rickettsia africae)

(Bron: Diederen BM et al. Ned Tijdschr Geneeskd. 2003 Sep 20;147(38):1852).

 

 

Typhus-biogroep

Vlektyphus

  • Veroorzaker: Rickettsia prowazeki (Epidemische vlektyphus), Rickettsia mooseri of Rickettsia typhi (endemische vlektyphus).
  • Vector:
    • Epidemische vlektyphus: kleerluizen (Pediculus Humanus Humanus, Pediculus Humanus Corporis) en mogelijk vleermuizen.
    • Endemische vlektyphus: Aziatische rattenvlo die ratten en andere knaagdieren als reservoir heeft.
  • Klinisch beeld: Incubatietijd 10-14 dagen. Daarna een acuut beeld van hoge koorts, malaise, hoofdpijn, spierpijn, rillingen en een maculopapuleuze rash, beginnend op de romp en verspreidend naar de extremiteiten (gelaat, handpalmen en voetzalen zijn niet aangedaan) met petechiën. Andere symptomen zijn conjunctivale roodheid, bewustzijnsstoornissen en reutelen/hoesten. Endemische vlektyphus geeft een milder beloop waarbij de rash vaak niet zichtbaar is. Bij beide is er geen eschar. Een reactivatie van epidemische vlektyphus op latere leeftijd is mogelijk (ziekte van Brill-Zinsser).
  • Complicaties: o.a. pneumonie en pericarditis (mortaliteit epidemische vlektyphus is 10 – 30% en bij ouderen 60 – 70%.

Scrubtyphus-biogroep

Scrubtyphus

  • Veroorzaker: Orientia tsutsugamuschi.
  • Vector: larven van mijten.
  • Klinisch beeld: Incubatietijd 6-20 dagen. Op de rode bijtplek ontstaat een ulcus met necrose (eschar) en vergrote regionale lymfeklieren. Tevens ontstaan koorts, koude rillingen, malaise, hoofd- en spierpijn, hoesten en rood geïnjecteerde conjunctiva. Na 2-3 dagen huiduitslag die begint op de romp en verspreidt naar de extremiteiten.
  • Complicaties: pneumonitis, encephalitis, diffuus intravasale stolling en nierfalen.
  • Anamnese en lichamelijk onderzoek
    • Vraag naar tekenbeten, contact met luizen of mijten, recent bezoek aan buitenland, vergelijkbare zieken in de omgeving (familieleden of huisdieren, met name honden) en contact met beesten (met name honden). Vraag verder naar malaise, gewichtsverlies, spier- of gewrichtspijn of (frontale) hoofdpijn.
    • Inspectie huid voor eschar en/of rash en lymfadenopathie.
    • Meet de lichaamstemperatuur om koorts te bevestigen.
  • Aanvullend onderzoek
    • Serologisch onderzoek. Pas na 2-4 weken betrouwbaar.
  • Behandeling
    • Doxycycline 2dd 100 mg gedurende 7 dagen.
  • Profylaxe
    Voorkomen van tekenbeet: o.a. broekspijpen in laars of sok stoppen, permetrine bevattend insecticide op kleding aanbrengen en tekenwerende DEET (diëthyltoluamide) op huid aanbrengen.

Rickettsia, Rickettsiose, ‘Spotted Fever’, Rocky mountain spotted fever, Mediterranean spotted fever, Afrikaanse tekenbeet koorts, teek, mijt, typhus, scrubtyphus, endemische vlektyphus, epidemische vlektyphus, koorts na tropen, daklozen