1. De meest relevante punten

  • Ramadan = jaarlijkse Islamitische vastentijd van 1 maand.
  • Verplicht voor alle moslims na de puberteit, behalve voor Turkse Alewieten.
  • Chronisch zieken hebben recht op dispensatie, maar veel mensen weten dit niet of willen toch mee-vasten.
  • Tussen het begin van de dageraad (dat is iets voor zonsopgang) en zonsondergang geen eten, drinken, roken of geslachtsgemeenschap. Onthouding van alles dat in strijd is met vroomheid, zodat het hart en de ziel gereinigd worden.
  • Voor de meeste, gezonde mensen levert ramadan geen gezondheidsproblemen. Belangrijke factor is dat het vasten een bewuste keus is.
  • Vaak aan begin van de Ramadan komen hoofdpijn (first of ramadan headache), misselijkheidsklachten of algemeen gevoel van onbehagen voor.
  • Medicatiegebruik wordt meestal gezien als verbreken van het vasten (voor sommigen geldt dit ook voor oor– en oogdruppels en inhalatoren). Voorkeur dus voor parenterale en lokale toedieningsvormen.
  • Naar eigen inzicht medicatiegebruik aanpassen of stoppen zonder overleg huisarts.
    Naar schatting neemt slechts 10 – 20% van de patiënten hun medicatie even trouw als gewoonlijk. Uitdroging, vooral als de Ramadan in de zomer valt.
  • Verminderd reactievermogen door vermoeidheid.
  • Bijwerkingen of onvoldoende effect medicatie (antibiotica!), als gevolg van een te hoge dosering in één keer of lagere dagdosis.
  • Risicogroepen: patiënten met diabetes of cardiovasculaire problemen (cardiale belasting van grote maaltijden ’s nachts). Uit onderzoek blijkt dat 43 procent van de insulineafhankelijke en 80 procent van de niet-insulineafhankelijke diabetici, ondanks hun vrijstelling, deelnemen aan de Ramadan.
  • Er zijn aanwijzingen dat vasten gedurende de eerste maanden van de zwangerschap effect kan hebben op het ongeboren kind, zoals een wat lager geboortegewicht.
  • Vermoeidheid en verminderd reactievermogen t.g.v. verandering slaapwaakcyclus (bioritme). Slaap wordt uitgesteld en ingekort.
  • Hoofdpijn door abrupte reductie vocht-, koolhydraat- en coffeïneconsumptie.
  • (Lichte) gewichtstoename door compensatoir meer, vetter, zoeter en op latere tijdstippen te eten binnen een korte periode.
  • Positieve psychische invloed door periode van bezinning, meer tijd voor elkaar en meer ontspannende en spirituele activiteiten. Het aantal zelfmoordpogingen is tijdens de Ramadan significant lager.
  • Over het algemeen geldt dispensatie voor:
    • Chronisch zieken, die afhankelijk zijn van de inname van medicatie meerdere malen per dag (definitieve vrijstelling).
    • Vrouwen die menstrueren, zwanger zijn of borstvoeding geven (tijdelijke vrijstelling).
    • Zieken die tijdelijk behandeld moeten worden (tijdelijke vrijstelling).
    • Verstandelijk gehandicapten, dementerenden en psychiatrische patiënten (definitieve vrijstelling).
    • Zwakke ouderen, reizigers en personen die zeer zware arbeid moeten verrichten (tijdelijke vrijstelling).

Tijdelijke dispensatie betekent dat het vasten later moet worden ingehaald.
Definitieve vrijstelling betekent dat de regel van compensatie moet worden toegepast: gedurende de maand Ramadan een minder bedeelde uit de omgeving ondersteunen (in de vorm van voedsel of financiële steun).
Onder mensen met een definitieve vrijstelling is een aanzienlijk deel dat toch graag meedoet aan de Ramadan. Religieuze en sociale motieven spelen hierbij een rol.

  • Bespreek met risicopatiënten wat zij willen en gaan doen in de Ramadan en hoe risico’s het beste te voorkomen zijn.
  • Indien vasten een groot risico is, bespreek dan dispensatie – zo nodig met familie en lokale imam.
  • Zet patiënten zo mogelijk over op medicatie 1 of 2 dd. Zie ook onderwerp Diabetes Mellitus.

De Islamitische kalender is gebaseerd op het maatstelsel waarin een maand 29 of 30 dagen duurt en het jaar 354 dagen. Hierdoor schuift de Ramadan ieder jaar 11 dagen op ten opzicht van de Europese zonmaandenkalender.
Ramadan is de negende maand van de Islamitische kalender. Wanneer de vastenmaand precies begint en eindigt hangt af van de opvattingen over wanneer het nieuwe maan is. Zo begint de Ramadan in Marokko vaak een dag later dan elders. Tijdens de negende maand van het Islamitisch jaar wordt van moslims verwacht dat zij zich overgeven aan een periode van reiniging en bezinning, door te vasten. Marokkanen spreken van ‘Ramadan’, Turken noemen het ‘Ramazan’ en Indonesiërs spreken van ‘Poeasa’. Vasten betekent respect voor God en de medemens en leert zelfdiscipline. Ramadan is het hoogtepunt van het jaar voor alle moslims in de hele wereld. Het is de maand waarin de eerste openbaring van de Heilige Koran aan de profeet Mohammed heeft plaatsgevonden. Het is een maand van tolerantie, liefdadigheid, verbroedering en bezinning. Moslims nemen de tijd voor elkaar, blijven laat op om samen te kunnen eten en bidden. Iftar is de maaltijd die tijdens de Ramadan door moslims genuttigd wordt direct na zonsondergang. Volgens de overlevering werd het vasten gebroken door Mohammed na zonsondergang met een oneven aantal dadels en een glas melk. Veel moslims volgen dit voorbeeld. Vervolgens wordt het avondgebed Maghrib gebeden en nuttigt men de zogenoemde Iftar.
Vanaf zonsondergang worden familie en kennissen bezocht en eet men gezamenlijk. Zoete gebakjes worden gebruikt om weer energie te krijgen. Vanwege de lege maag wordt er niet overhaast gegeten en daarom strekken de maaltijden zich soms uit over uren. In Nederland wordt de Iftar door verschillende moskeeën en organisaties gebruikt om moslims samen te brengen, maar ook om niet-moslims uit te nodigen deel te nemen aan deze gezamenlijke maaltijd.

Nederland telt ongeveer 900.000 moslims, waarvan de grootste groepen Marokkanen, Turken, Surinamers en Indonesiërs zijn. Naar schatting wordt door 80 – 90% van de moslims in meer of mindere mate gevast.
In de twee maanden voor de Ramadan wordt van moslims verwacht dat ze zich voorbereiden op de vastenmaand. Dit betekent dat sommigen het lichaam laten wennen aan de vastenperiode door enkele vaste uren per dag te vasten. Anderen halen het vasten in van de voorgaande Ramadan.

Het Suikerfeest (Ied-ul-fitr = ‘feestdag ter gelegenheid van het breken (van het vasten’)) is het feest waarmee de Islamitische vastenmaand Ramadan afgesloten wordt.
Hoewel bijvoorbeeld binnen de Turkse gemeenschap de term Suikerfeest algemeen gehanteerd wordt, kunnen niet alle moslims zich hierin vinden. De oorzaak hiervoor is het gegeven dat de benaming Suikerfeest slechts betrekking op eten heeft. Volgens sommige moslims is het dan ook beter om het feest te duiden met het Kleine Feest. Het Kleine Feest staat in verband met het Offerfeest (Ied ul-Adha) dat ook wel het Grote Feest wordt genoemd. Desondanks is de term Suikerfeest in Nederland en België de meest gehanteerde benaming voor het feest aan het einde van het vasten gedurende Ramadan.
Ter gelegenheid van deze beide feesten zijn scholen en overheidsdiensten in de islamitische wereld gedurende drie dagen gesloten. In Nederland kan door werkgevers en scholen meestal slechts één dag worden toegekend.

Begin Ramadan in volgende jaren:

  • Ramadan 2019: 6 mei 2019
  • Ramadan 2020: 24 april 2020
  • Ramadan 2021: 13 april
  • Ramadan 2022: 3 april
  • Ramadan 2023: 23 maart
  • ramadantijd.nl
  • Zoete maanden, film over diabetes.
  • www.thuisarts.nl/ramadan-en-gezondheid
  • Koningsveld PS van (1996). Een eerste kennismaking met geloofsleer, wet en geschiedenis. 3e geheel herziende en uitgebreide druk. Maarssen: de Ploeg.
  • Shadid W.A.R. & Koningsveld PS van (2008). Islam in Nederland en België. Leuven: Peeters.
  • Drug intake during ramadan, a clinical revies. Aadil, e.a. 2004. British Medical Journal, vol. 329: 778 – 782
  • Implicaties van gecombineerd vasten en therapie(on)trouw. Fijn e.a. 2002. Pharmaceutisch Weekblad, vol. 137: 187 – 193
  • A population–based study of diabetes and its characteristics during the fasting month of ramadan in 13 countries. Salti, e.a. 2004. Diabetes Care vol 27 nr 10: 2306-2311)
  • Recommendations for management of diabetes during Ramadan. Al-Arouj e.a. 2005. Diabetes Care vol: 28 nr. g: 2305- 2311
  • Rijn C van: ‘Views of immigrant Muslim women about their menstrual cycle and their expectations of the GP’. A qualitative study. Verslag wetenschappelijke stage UMC St Radboud afdeling eerstelijnsgeneeskunde. Nijmegen 2011
  • Cultuur Migratie Gezondheid (CMG), jaargang 8 2011-2
medicatiegebruik, medicijnen, vasten, dispensatie, Suikerfeest, Iftar, Ramadan, slaapwaakritme, misselijkheid, hoofdpijn, uitdroging