1.  De meest relevante punten

  • Leishmaniasis wordt veroorzaakt door Leishmania parasieten, overgebracht door sandfly.
  • Leishmaniasis is in Nederland een importziekte die steeds vaker gezien wordt, o.a. onder Nederlandse militairen die uitgezonden zijn geweest naar Irak en Afghanistan.
  • Denk aan cutane leishmaniasis bij een niet-genezend ulcus bij een risicopatiënt (uitgezonden militair, vluchtelingen, maar ook toeristen).
  • Diagnostiek door het direct aantonen van de parasieten of PCR op materiaal uit de huidafwijking.
  • Cutane leishmaniasis is self-limiting, maar behandeling is meestal wenselijk om littekenvorming te beperken. Bij de mucocutane vormen is behandeling altijd noodzakelijk.
  • Bij vermoeden van cutane leishmaniasis kan het best doorverwezen worden naar een dermatoloog voor een correcte bioptafname en de juiste behandelingskeuze.
  • Viscerale leishmaniasis (kala-azar) is levensbedreigend en dient altijd verwezen en behandeld te worden door internist-infectioloog.
  • Wereldwijd voorkomen (endemisch in > 100 landen), geschat lijden wereldwijd 12 miljoen mensen aan enige vorm van leishmaniasis (1,5 – 2 miljoen nieuwe gevallen).
  • Mucocutane leishmaniasis komt vrijwel alleen voor in Centraal- en Zuid-Amerika.
  • In Europa komt leishmaniasis voor rondom de Middellandse Zee en op de eilanden in de Middellandse Zee.
  • 90% Van de cutane leishmaniasis gevallen komt voor in Afghanistan, Algerije, Brazilië, Iran, Peru, Saudi-Arabië en Syrië.
  • 90% Van de mucocutane leishmaniasis gevallen komt voor in Brazilië, Bolivia en Peru.
  • 90% Van de viscerale leishmaniasis gevallen komt voor in Bangladesh, India, Nepal, Sudan en Brazilië.

Nederland:

  • De ziekte wordt in Nederland alleen als importziekte gezien (geen meldingsplicht). Militairen die op uitzending zijn geweest (o.a. Irak en Afghanistan), evenals migranten vormen een risicogroep.

Bron: Burza S, et al. Lancet (2018)

  • Leishmaniasis is een parasitaire infectie, veroorzaakt door Leishmania parasieten (eencellige organismen binnen de groep protozoa).
  • Er zijn meer dan twintig verschillende soorten Leishmaniae bekend die infectieus zijn voor mensen.
  • Leishmania parasieten worden van dieren (vooral honden, hondachtigen en knaagdieren, maar ook hoefdieren, luiaarden en apen) op de mens overgebracht, waarbij de sandfly de vector is.
  • De zandvliegjes (niet in Nederland voorkomend) zijn erg klein (ongeveer 2 – 4 mm), vliegen geruisloos en de steek is nauwelijks voelbaar. De meeste zandvliegjes rusten overdag op schaduwrijke plaatsen en zijn vooral actief tussen zonsondergang en zonsopkomst.
  • Eenmaal in de huid worden de parasieten door macrofagen opgenomen.
  • Afhankelijk van de soort Leishmania, de biologische eigenschappen van de vector en de genetische predispositie van de gastheer, ontstaan de verschillende ziektebeelden.
    • Asymptomatisch: 10 – 65% bij inwoners van hoogendemische gebieden.
    • Bij cutane leishmaniasis beperken de ziekteverschijnselen zich tot de huid. De parasiet kan zich via de lymfebanen verspreiden.
    • Bij mucocutane leishmaniasis verspreidt de parasiet zich hematogeen van de huid naar de slijmvliezen.
    • Bij viscerale leishmaniasis verspreidt de parasiet zich via het mononucleair fagocytensysteem en nestelt de parasiet zich vooral in de milt, de lever en het beenmerg.

Bron: https://www.cdc.gov/parasites/leishmaniasis/biology.html

  • Cutane leishmaniasis (CL)
  • Binnen enkele weken (soms maanden) na besmetting ontstaat eerst een niet-pijnlijke papel of nodulus op de insteekplaats.
  • Vervolgens centrale verweking en korstvorming.
  • Daarna een niet-pijnlijk ulcus: rood, granulerend maar desondanks niet genezend. Vaak ovaal van vorm, met een oriëntatie in de richting van de huidlijnen, en soms een opgeworpen rand.

Bron: www.huidziekten.nl

    • CL geneest gewoonlijk vanzelf binnen één tot achttien maanden, maar kan wel aanzienlijke littekenvorming veroorzaken.
    • De aangedane huid bevindt zich meestal op het hoofd (aangezicht), de armen, handen en benen; op de plekken waar de zandvliegen hebben gestoken. Er kunnen ook secundaire infecties van de wond optreden.
    • Na genezing van een Leishmania-infectie wordt men meestal immuun voor de verwekker, maar niet voor andere species.
    • Bij patiënten met slechte cellulaire afweer (HIV) kunnen multipele papels en nodi ontstaan, verspreid over het hele lichaam, met daarin veel Leishmania parasieten: diffuus cutane leishmaniasis. Dit heeft een geringe tot afwezige genezingstendens. Komt voor in Ethiopië en Soedan en in Venezuela, Brazilië en de Dominicaanse Republiek.
  • Mucocutane leishmaniasis (MCL)
    • Komt hoofdzakelijk voor in Brazilië, Peru en Bolivia.
    • Maanden en zelfs jaren na genezing van de primaire huidlaesie, ontstaan bij 1 – 5% van de geïnfecteerden laesies van de slijmvliezen van neus, neusseptum, mond en keel. Zelden zijn het slijmvlies van de ogen of genitalia aangedaan.
    • Infiltratie en ulceratie kunnen tot ernstige misvormingen leiden.
    • Obstructie en secundaire infecties van de luchtwegen zijn potentieel letaal.
  • Viscerale leishmaniasis (kala-azar)
    • Potentieel fatale, ernstige vorm van Leishmaniasis.
    • Parasieten nestelen zich in interne organen (o.a. lever en milt).
    • Symptomen: irregulaire, geprotraheerde (> 2 weken) koorts, malaise, anorexie, splenomegalie.
    • Soms: hepatomegalie, anemie, epistaxis, diarree, lymfadenopathie, pancytopenie en hypergammaglobulinemie.
    • Kala-azar geeft immuunsuppressie met secundair bacteriële infecties (o.a. dysenterie, pneumonie en TBC).
  • Post-kala-azar dermale leishmaniasis
    • Ontstaat na genezing van kala-azar, vooral bij patiënten uit Sudan (60%) en India/Bangladesh (10 – 20%).
    • Onbekende etiologie.
    • Maculaire, nodulaire of papuleuze rash in het gezicht.
  • Incubatieperiode
    • Cutane leishmaniasis: één week tot enkele maanden.
    • Mucocutane leishmaniasis: tot jaren na genezing primaire huidlaesie.
    • Viscerale leishmaniasis: 10 dagen tot 10 jaar (meestal 2-6 maanden).
  • Anamnese
    • land van herkomst
    • risicofactoren: reisanamnese, militaire dienst, migrant
    • cutane leishmaniasis: niet genezen, langdurig (ondanks behandeling)
    • viscerale leishmaniasis: vermagering, algemene symptomen
  • Lichamelijk onderzoek
    • cutane laesie: niet-pijnlijk, niet-genezend indurerend ulcus
    • mucocutane laesie: niet-pijnlijke ulcera in neus- en mondslijmvlies
    • viscerale leishmaniasis: zieke patiënt, koorts (irregulair), constitutionele symptomen, (hepato-)splenomegalie, lymfadenopathie. Cave bacteriële superinfectie
  • Diagnostiek
    (Muco-)cutane leishmaniasis

    • Microscopisch onderzoek (Giemsakleuring) of PCR op huid-/slijmvliesmateriaal.
  • Viscerale leishmaniasis
    • Serologisch onderzoek, direct agglutination test (DAT) of Giemsakleuring op weefselbiopt (milt, beenmerg, lymfeklier).
  • Preventie
    • Bestrijden van de gastheer, gesloten kleding dragen, muskieten netten, DEET en met permethrine-geïmpregneerde kleding (conform algemene anti-muggenmaatregelen voor reizigers).
  • Therapie
    • Sterk afhankelijk van lokale richtlijnen en type parasiet.
  • Verwijzing
    • Overweeg altijd verwijzing, voor correcte bioptafname en behandelkeuze (afhankelijk van Leishmania subspecies)
    • Bij cutane leishmaniasis: verwijs naar dermatoloog
    • Bij mucocutane of viscerale leishmaniasis: verwijs naar internist-infectioloog, in geval van viscerale leishmaniasis met spoed.

leishmaniasis, kala-azar, zandvlieg, sandfly, ulcus, huid, antimoonpreparaat