Taalbarrière – anderstaligen op uw spreekuur

1. De meest relevante punten

3 Miljoen Nederlanders hebben een andere moedertaal waardoor vaak miscommunicatie.
Denk hieraan als patiënt weinig vragen stelt, vriendelijk knikt maar slecht adviezen opvolgt.
Vraag patiënt naar taalniveau (is bekend i.v.m. inburgeringscursus).
Pas taalgebruik aan: korte zinnen, tegenwoordige, actieve tijd, geen beeldspraak.
Ga na of patiënt (ook) lage gezondheidsvaardigheden heeft.
Patiënt met niveau A1/A2: Schakel op eigen initiatief een professionele tolk in,
tel.: 0800-2555222.
Tolk levert uiteindelijk tijdwinst door beter wederzijds begrip.

2. Epidemiologie en achtergrond

In 2012 (CBS) leefden er in Nederland ruim 1.9 miljoen mensen van niet-westerse afkomst (11% van de bevolking). 1 Miljoen van hen zijn van de eerste generatie, en met name bij deze groep is vaak sprake van een taalbarrière, tenzij men (o.a.) engels spreekt. Daarnaast is er een groeiende groep migranten uit Oost-Europese landen (westerse migranten) van wie een groot aantal niet tot
nauwelijks Nederlands spreekt.
Indeling in niveaus: www.languages.unimaas.nl/Cursussen/Niveaus_Common_European_Framework_Reference/CEF_Nederlands
- de Nederlandse taal is ingedeeld in zes niveaus: A1, A2, B1, B2, C1 en C2
- oude indeling: 1, 2, 3 komt overeen met A1, A2 en B1
- anderstalige patiënten weten vaak zelf welk niveau (certificaat) ze hebben
- A2 is het laagste niveau waarop het inburgeringsexamen kan worden gehaald. Cursisten, bijvoorbeeld analfabeten, die dat niveau niet kunnen halen kunnen dispensatie krijgen.

3. Symptomen bij lage beheersing van het Nederlands

Vaak probeert men te verbergen dat men informatie of instructies niet begrijpt:
- niet lastig of onbeleefd willen overkomen en dus niet vragen of de huisarts iets wil herhalen of op een andere manier uitleggen
- vriendelijk glimlachen terwijl achteraf blijkt dat het besprokene niet begrepen is
- vaak lijken deze patiënten erg ‘makkelijk’: vragen per keer minder aandacht dan gemiddeld, maar komen wel vaker terug
Soms denkt ook de patiënt ten onrechte dat zij het gesprek goed kan volgen. Vraag zorgverlener: “Hoe gaat het met de opvoeding?” Moeder met baby, denkend dat de borstvoeding wordt bedoeld: “Heel goed, het gaat prima.”

4. Gevolgen lage beheersing Nederlands

moeite om klacht onder woorden te brengen
weinig vragen stellen aan arts
moeite met therapietrouw
moeite met medicatie instructies
moeite met schriftelijke informatie: lezen van folders, patiënten brieven, internet
Deze symptomen kunnen ook veroorzaakt worden door laaggeletterdheid en/of lage gezondheidsvaardigheden (zie onderwerp Gezondheidsvaardigheden).

5. Handelen huisarts

Leer luisteren naar je eigen taalgebruik (maak een paar keer een geluidsopname, oefen met het uitleggen van één onderwerp op drie verschillende niveaus).
Vraag de patiënt welk niveau Nederlands hij of zij heeft gehaald.
Pas je eigen niveau aan dat van de patiënt aan (zie hieronder). Indien nodig: maak je eigen zinnen net zo lang als die van je patiënt, gebruik geen moeilijke woorden, spreek in de tegenwoordige tijd.
Gebruik geen beeldspraken of uitspraken als: “Nou, dat was zeker een afknapper”. Veel patiënten zullen geen idee hebben waar u het over heeft, ‘Vindt u mij knap’? Zeg: “Ik denk dat u dat niet leuk vindt.”
Gebruik visueel materiaal ter ondersteuning.
Onderscheid of de patiënt lage gezondheidsvaardigheden heeft (waar ligt het aan dat jij en je patiënt elkaar niet goed begrijpen?). Vraag in eigen taal naar opleidingsniveau en kennis van biologie.
ICPC code Z07.01 voor analfabetisme Z07.01
ICPC code Z04 voor problemen met sociale en culturele achtergrond

6. Consequenties van bepaald niveau Nederlands

bij luisteren/spreken niveau A1 is een tolk noodzakelijk.
bij luisteren/spreken niveau A2 ontstaan makkelijk misverstanden, soms is een tolk aan te bevelen.
bij luisteren/spreken niveau B1 kunnen wel standaard gesprekken gevoerd worden maar geen ingewikkelde onderwerpen. Bij zeer complexe of gevoelige onderwerpen kan een tolk nog steeds aan te bevelen zijn.
bij niveau A2 of lager is gebruik van visueel/auditief voorlichtingsmateriaal aan te raden.
bij niveau C1 en C2 is geen taalbarrière te verwachten.

7. Tolken

Gebruik bij voorkeur een formele tolk, dan ontstaan minder snel misverstanden en er is vaak directer contact met de patiënt. Laat kinderen niet tolken, dit belast hen op een manier die niet bij hun leeftijd past (parentificatie, schaamte bij intieme gespreksonderwerpen, verzuim van school).
Tolkentelefoon: tel.: 0800-2555222. (wordt vanaf 1-1-2012 niet meer vergoed door VWS, Lees het artikel Tolken).

8. Doorverwijzing naar taalles

Maak een simpel kaartje met een naam van een taalaanbieder in de wijk, met telefoonnummer, adres en openingstijden. Gebruik geen uitgebreide talige folder.