Gezondheidsvaardigheden

Sociale problematiek — 30 augustus 2011

1. De meest relevante punten

ongeveer 1 ½ miljoen mensen in Nederland hebben lage gezondheidsvaardigheden
zij zijn vaak laaggeletterd
ze begrijpen geschreven gezondheidsinformatie niet of slecht
ook instructies begrijpen ze vaak niet vanwege het taalgebruik van de zorgverlener
gebruik korte zinnen, geen moeilijke woorden
geef instructies door voordoen, onder begeleiding nadoen en daarna zelf doen

Definitie:
Gezondheidsvaardigheden (internationaal: ‘health literacy’) is het geheel van vaardigheden of competenties van mensen om in verschillende situaties informatie over ziekte, gezondheid, zelfzorg en zorgvoorzieningen te kunnen (en willen) zoeken, begrijpen en gebruiken (definitie NIGZ) (www.gezondheidsvaardigheden.nl).

2. Epidemiologie

Mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden zijn vaak laaggeletterd.
Ongeveer 1 ½ miljoen mensen in Nederland zijn laaggeletterd. Een derde daarvan is van buitenlandse afkomst. In Nederland 10%, in V.S. 25%, in Azië, Afrika en Arabische landen 40-50%, in Zuid-Amerika 10-15%.
Bijna alle oudere Marokkaanse (Berber) vrouwen in Nederland zijn analfabeet, omdat het Berber geen geschreven taal is. Ook onder andere oudere niet-westerse allochtonen komt veel analfabetisme voor.

Symptomen:

moeite met het begrijpen van de informatie of instructies die de zorgverlener hen geeft
moeite met therapietrouw: “Als de klacht over is dan kun je toch stoppen met de medicatie, het heeft dan toch geholpen?”
moeite met medicatie instructies: “Betekent driemaal daags één pil dat je ze alle drie tegelijk moet innemen of eerst twee en dan nog één?”
schaamte: mensen schamen zich dat ze niet goed kunnen lezen. Meestal laten ze het niet blijken. Wanneer iemand zegt dat hij het formulier thuis zal invullen omdat hij zijn leesbril is vergeten
moeite om hun klacht onder woorden te brengen
weinig vragen stellen aan arts (uit angst dat ze het niet hebben begrepen)
moeite met schriftelijke informatie: lezen van folders, patiëntenbrieven
laaggeletterden hebben o.a. moeite met:

invullen van formulieren
straatnamen bordjes lezen
voorlezen aan (klein) kinderen
geld opnemen met pinautomaat
opzoeken van vertrektijden trein
e-mailen

3. Handelen huisarts

Herkennen van niveau geletterdheid:

Vraag de patiënt hoeveel jaar hij school heeft gevolgd: minder dan 5 jaar betekent in de regel dat mensen laaggeletterd zijn.
Vraag de patiënt zijn eigen naam te schrijven: dit geeft een indruk van de geoefendheid / vertrouwdheid met schrijven (en lezen).
Vraag de patiënt of hij biologieles heeft gehad, of op andere wijze bekend is met het functioneren van het menselijk lichaam.

Omgaan met laaggeletterdheid / lage gezondheidsvaardigheden:

Gebruik eenvoudige taal, aangepast aan niveau patiënt:

geen bijzinnen
liever actief dan passief woordgebruik
directief en concreet: wat moet de patiënt nu doen – en als het voor morgen geldt, erbij zeggen: “morgen moet u… “
geen beeldspraak, spreekwoorden of gezegden (b.v. “ik kan dit plekje niet thuisbrengen” leidt tot grote verwarring: wat wil de dokter thuis komen doen?)

Gebruik tekeningen, picto’s, audiovisueel materiaal – zo concreet mogelijk – geen schematische voorstellingen (waarbij b.v. een driehoek het bekken aanduidt) (zie onderwerp voorlichtingsmateriaal).
Probeer niet alles uit te leggen (b.v. hoe een hernia in de rug leidt tot pijn in de teen)
Leg de basisfuncties van het lichaam uit, wanneer begrip van het menselijk lichaam noodzakelijk is voor een goede uitvoering van de behandeling.
Mensen die laaggeletterd zijn en lage gezondheidsvaardigheden hebben, leren door: voordoen- onder begeleiding een paar keer doen- zelf doen. Wanneer van de patiënt verwacht wordt dat hij zelf (als voorbeeld) insuline spuit, neem dan de tijd om het bij hem voor te doen, of laat het aan de praktijkondersteuner over. Deze kan voordoen en de patiënt het onder begeleiding nog een aantal keer zelf laten doen zodat het ‘geautomatiseerd’ wordt.